Als je de beschrijvingen van meerdere parfums hebt gelezen en hebt gezien dat het woord ‘amber’ telkens iets anders lijkt te betekenen, is dat geen fout op het etiket, maar een echt kenmerk van het parfumvocabulaire. ‘Amber’ kan drie verschillende dingen aanduiden: een commercieel akkoord van harsen en vanille, natuurlijke grijze amber van mariene oorsprong en ambroxan, een synthetisch molecuul dat in hedendaagse parfums de rol van grijze amber vrijwel volledig heeft overgenomen. Als je het verschil tussen deze drie begrijpt, kun je de geurnotenpiramide van een parfum beter lezen en uitleggen waarom de ene ‘amber’ zoet en harsachtig ruikt, terwijl een andere schoon en bijna mineraal ruikt.
- Het amberakkoord dat je op de meeste etiketten tegenkomt, is een mengsel rond labdanum, geen afzonderlijke grondstof die in de natuur wordt geoogst.
- Natuurlijke grijze amber ontstaat zelden in het spijsverteringskanaal van de potvis en wordt tegenwoordig steeds minder als zodanig gebruikt in de commerciële parfumerie.
- Ambroxan bootst de schone, licht zoute geur van verweerde grijze amber chemisch na en wordt industrieel gemaakt van sclareol, een stof die wordt gewonnen uit Franse salie.
- Alle drie kunnen in hetzelfde parfum voorkomen, zoals bij Amouage Guidance, waar grijze amber in de basis naast labdanum, sandelhout en vanille zit.
Wat betekent ‘amber’ eigenlijk op het etiket van een parfum?
Wanneer een parfumeur het over ‘amber’ heeft, bedoelt die meestal een akkoord: een combinatie van ingrediënten die is samengesteld om een bepaalde geurindruk op te roepen, niet één enkele stof met die naam. De basis van dit akkoord is bijna altijd labdanum, een kleverige hars die wordt gewonnen uit cistusstruiken (Cistus ladanifer en Cistus creticus). Die wordt verkregen door de bladeren en takken te koken om ruwe hars te maken, door extractie met oplosmiddelen voor het absolue, of door stoomdestillatie voor de etherische olie. De geur van labdanum wordt omschreven als amberachtig, zoet, houtachtig en licht poederig, met een leernoot. Dat verklaart waarom juist labdanum, en niet iets anders, het amberakkoord zijn harsachtige karakter geeft, dat je in een parfum bijna meteen herkent.
Op deze basis voegen parfumeurs meestal vanille, sandelhout en andere zoete harsen toe. Die ronden het profiel af en kunnen het, afhankelijk van de dosering, dichter bij een poederige noot brengen of juist bij leer of tabak. Daarom kunnen twee parfums die allebei als ‘amberachtig’ worden omschreven behoorlijk verschillend ruiken: niet omdat het ene een ‘betere’ amber gebruikt, maar omdat het recept achter het akkoord per parfumhuis verschilt.
Grijze amber (ambergris): de mariene oorsprong en waarom het steeds zeldzamer is
In tegenstelling tot het hierboven beschreven commerciële akkoord is grijze amber een echte, maar uiterst zeldzame stof. Ze ontstaat in het spijsverteringskanaal van de potvis, waarschijnlijk als beschermingsreactie op harde en scherpe resten, zoals de snavels van inktvissen die de walvis niet kan verteren. Slechts een klein deel van de potvissen produceert ooit grijze amber, en dat proces kan meerdere jaren duren (bron: Wikipedia, het gedeelte over de vorming van grijze amber). De geur verandert in die tijd radicaal: vers wordt ze omschreven als sterk fecaal, maar na jarenlang op zee te hebben gedreven en te zijn blootgesteld aan lucht, licht en zout, krijgt ze een zoete, aardse en mariene geur die sterk verschilt van het oorspronkelijke materiaal (bron: Wikipedia, het gedeelte over de ontwikkeling van de geur in de loop der tijd).
Deze zeldzaamheid, samen met handelsbeperkingen die in veel landen zijn ingevoerd om potvissen te beschermen, heeft de moderne parfumerie ertoe gebracht op zoek te gaan naar een stabiele, reproduceerbare vervanger die niet afhankelijk is van de toevallige vondst op een strand. De meeste hedendaagse parfums die ‘grijze amber’ op het etiket vermelden, gebruiken in werkelijkheid synthetische vervangers. De meest gangbare daarvan is ambroxan.
Ambroxan: de schone, minerale variant uit het laboratorium
Ambroxan, ook wel ambroxide genoemd, is een terpenoïde die wordt verkregen door de auto-oxidatie van ambreïne, de stof die grijze amber na jaren van natuurlijke verwering haar kenmerkende geur geeft. De klassieke variant die tegenwoordig in de industrie wordt gebruikt, wordt echter gemaakt van sclareol, een stof die wordt gewonnen uit de etherische olie van scharlei (clary sage), via oxidatieve afbraak gevolgd door hydrogenering en dehydratatie (bron: Wikipedia, het gedeelte over de chemische productie uit sclareol). Het resultaat wordt omschreven als houtachtig en muskusachtig, met een licht zoute noot en facetten van grijze amber, zoetheid, labdanum en droog hout. Het is wat schoner en minder ‘dierlijk’ dan de natuurlijke grondstof waar het van uitgaat.
Voor parfumeurs zit het belangrijkste voordeel van ambroxan niet alleen in de geur zelf, maar ook in de houdbaarheid: het blijft lang na het aanbrengen waarneembaar op de huid, kleding en andere materialen. Daarom wordt het vaak als basisnoot en fixeermiddel gebruikt om de houdbaarheid van het hele parfum te verlengen, niet alleen die van de eigen noot. Dat verklaart waarom zoveel parfums uit de afgelopen twee decennia, ongeacht de geurfamilie waartoe ze worden gerekend, op de achtergrond dat kenmerkende ‘schone’ en licht zoute karakter van ambroxan hebben.
Hoe herken je het amberakkoord in een parfum uit de catalogus?
Amouage Guidance is hiervan het duidelijkste voorbeeld in het assortiment, omdat de productbeschrijving alle geurnoten expliciet vermeldt. De topnoten zijn peer, wierook (olibanum) en hazelnoot; in het hart zitten roos, saffraan, sambacjasmijn en osmanthus; de basis bestaat uit labdanum, sandelhout, akigalawood, grijze amber en vanille. Het is dus een parfum waarin het commerciële amberakkoord en grijze amber samen voorkomen, ondersteund door romig sandelhout dat ze allebei met elkaar verbindt.
Waarom amber in de basis anders ruikt dan direct na het sprayen
De topnoten van Guidance — peer, wierook en hazelnoot — verklaren waarom je het amberakkoord niet meteen ruikt wanneer je het parfum voor het eerst sprayt. Zoals bij de meeste parfums met een harsachtige basis, staan de vluchtige top- en hartnoten de eerste minuten op de voorgrond. Amber, dat zwaarder en minder vluchtig is, komt geleidelijk naar voren terwijl het parfum op de huid opdroogt. Daarom is het zinvol om minstens dertig minuten, en liefst een paar uur, te wachten voordat je beslist hoe zoet of harsachtig een bepaalde amber is. Als je het parfum in de eerste seconden beoordeelt, kan elk parfum met een amberakkoord heel anders lijken dan het een uur later ruikt.
Voor een uitgebreidere vergelijking is het de moeite waard om ook andere parfums uit de catalogus naast elkaar te ruiken die bekendstaan om het amberakkoord in hun compositie, elk met een eigen dosering: Prada Paradoxe, Xerjoff Erba Pura, Maison Francis Kurkdjian Baccarat Rouge 540, Tom Ford Ombré Leather, Jean Paul Gaultier Le Beau Le Parfum en Maison Crivelli Hibiscus Mahajád. Het verschil tussen deze parfums zit niet per se in het feit dat het ene ‘natuurlijker’ zou zijn dan het andere, maar in de hoeveelheid amberakkoord die naast de rest van de compositie is gedoseerd en waarmee het is gecombineerd. Dat ontdek je pas wanneer je ze rechtstreeks op je huid ruikt, niet door de beschrijving op het etiket te lezen. Wil je een breder beeld van de geurfamilie waartoe dit soort composities behoort, met accenten van harsen, specerijen en zoet hout, dan gaat het artikel over oosterse parfums dieper in op het hele spectrum, niet alleen op de ambertoon. En als je geïnteresseerd bent in een andere zware noot met een vergelijkbaar profiel, die vaak met amber wordt gecombineerd in oosterse composities, dan is oud toch een afzonderlijk ingrediënt, met een eigen verhaal.
Hoe kies je een decant om amber en ambroxan op je huid van elkaar te onderscheiden?
De eenvoudigste manier om het verschil te ruiken tussen harsachtig-zoete amber en schone amber van het ambroxantype, is ze rechtstreeks op je huid te vergelijken, niet uit je geheugen of aan de hand van beschrijvingen die je online hebt gelezen. Daarvoor volstaat het om twee decants van 2 ml van verschillende parfums te sprayen, één op elke arm, en ze een hele dag te volgen, vanaf het eerste uur tot tegen de avond. Noteer wat er overblijft nadat de topnoten zijn verdwenen. Een decant van 2 ml is goed voor ongeveer dertig sprays, genoeg om een paar dagen te testen voordat je beslist of je een hele flacon van een bepaald parfum wilt.
Weet je niet zeker welk formaat het meest geschikt is voor de manier waarop je wilt testen? De maattabel legt precies uit hoeveel keer je elk formaat kunt gebruiken, van 2 tot 10 ml, afhankelijk van hoeveel sprays je gewoonlijk per dag gebruikt. Wil je meer parfums uit dezelfde geurfamilie als uitgangspunt, dan bevat de collectie nicheparfums de meeste voorbeelden die hierboven zijn besproken, samen met andere ambervarianten die je op dezelfde manier kunt ontdekken: één kleine decant per keer, zonder in een hele flacon te investeren alleen om erachter te komen of een bepaalde amber bij je past.
